Betonowy ślad groźnych czasów. Dlaczego warto odwiedzić schron w Zbrosławicach?

Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie to regiony, w których historia rzadko bywa oczywista. Najciekawsze opowieści nie zawsze zamknięte są w dawnych fabrycznych murach. Czasem skrywają się pod warstwą darni lub w cieniu wiejskich zabudowań. Dla mieszkańców Katowic, Sosnowca czy Tychów, przyzwyczajonych do widoku industrialnych gigantów, wyprawa do Zbrosławic może stać się intrygującym odkryciem. To właśnie tam, nieopodal Tarnowskich Gór, znajduje się schron Regelbau 116 – niemy świadek politycznych, a w konsekwencji, militarnych napięć schyłku lat 30. XX wieku.

Schron w Zbrosławicach na militarnej mapie województwa śląskiego

Jednodniowa wyprawa śladem historii, która zmieniła Europę? Czemu nie. 

Zanim nasza uwaga skupi się na samym zbrosławickim schronie, warto uświadomić sobie rozmiary umocnień, które przecinają nasz region. Śląsk to jedno z największych w Europie skupisk architektury militarnej. Doskonale znane są obiekty Obszaru Warownego Śląsk, których potężne sylwetki można dostrzec niemal z okien komunikacji miejskiej – jak choćby charakterystyczny bunkier na granicy Chorzowa i Bytomia czy świetnie zachowane pozycje obronne w Rudzie Śląskiej.

Schron w Zbrosławicach wpisuje się jednak w nieco inny kontekst. Był on częścią niemieckiej Pozycji Górnośląskiej (Oberschlesien-Stellung), budowanej w nerwowej atmosferze 1939 roku. O ile polskie umocnienia miały chronić serce polskiego przemysłu, o tyle te niemieckie były wyrazem narastającego lęku przed kontratakiem i próbą zaryglowania strategicznych kierunków. Wycieczka do Zbrosławic pozwala więc dopełnić ten obraz i spojrzeć na historię regionu jako na skomplikowaną, dwustronną grę fortyfikacyjną.

Regelbau 116 w Zbrosławicach. Surowa architektura niemieckiego schronu

Obiekt przy ulicy Pogodnej 1 w Zbrosławicach nie jest typową atrakcją turystyczną, którą mija się w pośpiechu. Położenie na terenie prywatnym sprawia, że każda wizyta musi być wcześniej zaplanowana, co paradoksalnie dodaje temu miejscu powagi. Z zewnątrz schron jawi się jako ciężka, monolityczna bryła żelbetu. Nie ma w nim śladu dekoracyjności – to czysta, wojskowa budowla, mająca przetrwać nawet najcięższy ostrzał.

Warto zwrócić uwagę na unikalny detal konstrukcyjny – w zbrosławickim schronie wykorzystano elementy pancerne przejęte z czechosłowackich fortyfikacji. Po aneksji Kraju Sudeckiego niemiecka machina wojenna nie marnowała żadnych przejętych zasobów, włączając zdobyczne pancerze w ramy własnych projektów. Jest to namacalne świadectwo politycznej brutalności tamtego okresu. Ziemie drugiego państwa zajmowano gwałtem. A potem prawem zdobywcy brano to, co chciano. W tym wypadku materiał z jednej podbitej linii obronnej posłużył do budowy innej.

Niedokończony bunkier w Zbrosławicach jako ślad 1939 roku

Obiekt w Zbrosławicach nigdy nie został w pełni wykończony. Co na pierwszy rzut oka może się to wydawać technicznym uchybieniem, z perspektywy historycznej jest to niezwykle wymowne. Ten stan zawieszenia – między gotowością a placem budowy – stanowi materialny zapis zawrotnego tempa, w jakim wtedy toczyła się historia. Historia świata, ale i tego regionu.

Betonowe ściany o grubości dwóch metrów zdążyły zgęstnieć i stwardnieć, ale wojna wyprzedziła plany instalacji uzbrojenia i płyt pancernych. Schron w Zbrosławicach jest jak zastygły kadr z sierpnia 1939 roku, pokazujący moment, w którym prace inżynieryjne okazały się spóźnione, a później i niepotrzebne. Wyprzedziła je dynamika konfliktu zbrojnego.

Bunkier w Zbrosławicach jako atrakcja dla miłośników historii i fortyfikacji

Dziś, dzięki pasji prywatnych opiekunów i lokalnych społeczników, schron Regelbau 116 przestaje być zapomnianym blokiem betonu. Przywrócenie części wyposażenia i dbałość o detale pozwalają zrozumieć, co miało się tam dziać i dlaczego. Odwiedzając to miejsce można wyobrazić sobie, co myśleli członkowie dwunastoosobowej załogi, która miała spędzać tu długie godziny w oczekiwaniu na atak. Dziesięć pomieszczeń, systemy wentylacji i ogrzewania, tworzyć miały zamknięty świat, odizolowany od otoczenia grubą warstwą żelbetu.

Wybierając się na jednodniowe wyprawy poza Katowice czy Sosnowiec, warto włączyć Zbrosławice do planu takich podróży. Znajdziemy tam miejsce pozwalające docenić autentyczność śląskiego dziedzictwa, które nie zawsze jest łatwe i ładne, ale za to niezwykle szczere. W surowości zbrosławickich murów zapisana jest opowieść o regionie, który decyzją wielkich mocarstwa został rozdarty na pół. Przecięty granicą, nie tylko tą fizyczną, lecz również barierą niechęci, nieufności a nawet wrogości. Gdy dziś tej granicy nie ma, warto o tym pamiętać.

Fot. Maksymilian Sykosz

https://bunkier-zbroslawice.pl/

Więcej ważnych i interesujących artykułów znajdziesz klikając w jeden z dwóch klawiszy poniżej prowadzących do naszych rubryk:

Masz ważną informację lub widzisz problem w Katowicach i okolicy? Napisz: [email protected] albo wyślij wiadomość na Facebooku Katowice Dziś.

Redaktor naczelny Katowice Dziś: Mateusz Cieślak.